Trong phát biểu tại Hội nghị Đại hội đồng lần thứ 70 của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế, Đức Tổng Giám mục Paul Richard Gallagher, Ngoại Trưởng Tòa Thánh, kêu gọi sử dụng công nghệ hạt nhân cách có trách nhiệm, vốn là điều “không thể tách rời khỏi những cam kết và trách nhiệm đi kèm”.
Đức Tổng Giám mục Gallaghe phát biểu tại Hội nghị Toàn thể lần thứ 70 của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA)
Việc sử dụng công nghệ hạt nhân vì mục đích hòa bình là điều có thể thực hiện, đặc biệt “nhằm đáp ứng nhu cầu năng lượng ngày càng gia tăng”, và là một ví dụ quan trọng cho thấy tiến bộ khoa học có thể được khai thác để phục vụ lợi ích của nhân loại.
Tuy nhiên, điều này không phải lúc nào cũng đúng.
Vì thế, điều quan trọng cần phải ghi nhớ là việc sử dụng có trách nhiệm những công cụ như vậy đi kèm với những cam kết và trách nhiệm không thể thương lượng: bảo đảm các chương trình phát triển không dẫn đến việc sở hữu vũ khí hạt nhân, bảo vệ các cơ sở trong thời chiến, và áp dụng trí tuệ nhân tạo với nhận thức về những rủi ro liên quan và các tiêu chuẩn an toàn chặt chẽ.
Đây là những điểm được Đức Tổng Giám mục Paul Richard Gallagher, Ngoại Trưởng Tòa Thánh, đề cập trong bài phát biểu vào ngày 15 tháng 9, tại Hội nghị Đại hội đồng lần thứ 70 của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), khai mạc một ngày trước đó tại Vienna, Áo, và sẽ tiếp tục cho đến thứ Sáu, ngày 18 tháng 9.
Một thực tại đang thay đổi, những quan điểm không thay đổi
Thay mặt Đức Thánh Cha Lêô XIV gửi lời cầu chúc tốt đẹp đến hội nghị, Đức Tổng Giám mục Gallagher nhắc lại cam kết lâu dài của Tòa Thánh — với tư cách là một trong những quốc gia ký kết ban đầu của IAEA cách đây 70 năm — dựa trên xác tín rằng một công nghệ có tiềm năng to lớn như năng lượng hạt nhân “phải được định hướng bởi những nguyên tắc luân lý đúng đắn, được sử dụng để phục vụ hòa bình và sự phát triển con người toàn diện, đồng thời được bảo vệ khỏi mọi mục đích sử dụng mang tính hủy diệt”.
Mặc dù thực tế địa chính trị và bản thân công nghệ đã thay đổi, quan điểm của Vatican vẫn không thay đổi — “việc sử dụng năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình phải tiếp tục được định hướng bởi chính những nguyên tắc luân lý trường tồn đó”.
Đức Tổng Giám mục Gallagher phát biểu tại hội nghị
Vai trò đặc thù của IAEA
Sau đó, Đức Tổng Giám mục Gallagher đã nhấn mạnh giá trị của việc sử dụng công nghệ hạt nhân vì mục đích hòa bình như một ứng dụng của những đổi mới khoa học nhằm phục vụ công ích. Tuy nhiên, điều thiết yếu là phải bảo đảm không có sự phân biệt đối xử nào trong khả năng tiếp cận những lợi ích của công nghệ này. Về phương diện đó, thông qua chương trình hợp tác kỹ thuật, các sáng kiến tăng cường năng lực và sự hỗ trợ dành cho các cơ quan quốc gia, vai trò đặc thù của IAEA trong việc củng cố “năng lực ứng dụng khoa học và công nghệ hạt nhân” của các quốc gia chính là bước đi thiết yếu hướng tới phát triển bền vững và thu hẹp những bất bình đẳng giữa các quốc gia”.
Chỉ riêng những nỗ lực của Cơ quan này vẫn chưa đủ. Đức Tổng Giám mục Gallagher chỉ ra rằng “việc thực thi có trách nhiệm quyền sử dụng công nghệ hạt nhân vì mục đích hòa bình không thể tách rời khỏi những cam kết và trách nhiệm đi kèm — quan trọng nhất là cam kết của các quốc gia không sở hữu vũ khí hạt nhân về việc không tìm cách sở hữu loại vũ khí này”.
An toàn và an ninh: Nhìn lại thảm họa Chernobyl
Nhân kỷ niệm 40 năm thảm họa Chernobyl, trong đó một vụ nổ lò phản ứng hạt nhân đã gây ra những thiệt hại nghiêm trọng cả trong ngắn hạn lẫn dài hạn, Ngoại Trưởng Tòa Thánh nhấn mạnh “rằng những lợi ích của việc sử dụng các công nghệ hạt nhân vì mục đích hòa bình, đặc biệt trong việc đáp ứng nhu cầu năng lượng ngày càng gia tăng, luôn phải được cân bằng với tinh thần trách nhiệm, tính minh bạch và cam kết vững chắc đối với sự an toàn và an ninh hạt nhân”.
Về phương diện này, việc bảo đảm “sự an toàn và bảo vệ vật lý các cơ sở hạt nhân là mối quan tâm cấp bách và được chia sẻ, đặc biệt trong các tình huống xung đột vũ trang”. Ở đây cũng vậy, lập trường của Tòa Thánh vẫn không thay đổi: “các cuộc tấn công nhắm vào các cơ sở hạt nhân không bao giờ được xảy ra”, bởi chúng có thể dẫn đến việc phát tán phóng xạ với những hậu quả nghiêm trọng về nhân đạo và môi trường, cả trong lẫn ngoài biên giới quốc gia.
Đức Tổng Giám mục Gallagher nhận định rằng những “diễn biến đáng lo ngại gần đây” ở trên bình diện quốc tế càng làm nổi bật sự cần thiết phải áp dụng “các phương thức tiếp cận có trách nhiệm và bền vững đối với mọi hoạt động liên quan đến hạt nhân, bao gồm việc khai thác uranium và quản lý chất thải phóng xạ, đồng thời lưu tâm đến việc bảo vệ môi trường, sức khỏe cộng đồng và phúc lợi của các thế hệ hiện tại và tương lai”.
Thận trọng trong việc áp dụng AI
Ngoại Trưởng Tòa Thánh cũng dành một phần bài phát biểu của mình để nói về việc sử dụng trí tuệ nhân tạo trong lĩnh vực hạt nhân. Tòa Thánh hoan nghênh các sáng kiến của IAEA, đồng thời kêu gọi sự cân nhắc kỹ lưỡng về mặt luân lý và việc quản trị có trách nhiệm. Như Đức Thánh Cha Lêô XIV nhấn mạnh trong Thông điệp Magnifica humanitas: “Nếu chỉ tập trung vào các tình huống bất ngờ, chúng ta có nguy cơ để cho chuỗi các sự kiện khẩn cấp chi phối hướng đi của mình”.
Việc ứng dụng AI trong lĩnh vực hạt nhân, Đức Tổng Giám mục Gallagher kết luận, “do đó cần được đặt nền tảng trên nhận thức về những rủi ro liên quan, sự giám sát hiệu quả của con người, các tiêu chuẩn an toàn và an ninh vững chắc, cũng như sự hợp tác quốc tế được tăng cường, để các công nghệ này thực sự có thể thúc đẩy hòa bình, an ninh, sức khỏe con người và sự thịnh vượng cho các thế hệ hiện tại và tương lai”.
Thiên Ân (theo Vatican News)
