Việc khai thác đất hiếm phục vụ chuyển đổi năng lượng thường được xem là biểu hiện rõ ràng của chủ nghĩa tân thực dân. Tuy nhiên, còn tồn tại những thực hành ít được chú ý nhưng gây hậu quả nghiêm trọng tương tự: đó là xuất khẩu rác thải từ các nước phương Tây sang châu Phi và châu Á, đặc biệt là nhựa, quần áo đã qua sử dụng và rác thải điện tử.
Hiện tượng này đã kéo dài hàng chục năm. Công ước Basel năm 1989 từng cố gắng kiểm soát việc vận chuyển chất thải nguy hại và hỗ trợ các nước đang phát triển xử lý rác theo cách thân thiện môi trường. Tuy vậy, hiệu quả rất hạn chế và tình hình ngày càng xấu đi. Hoạt động này được gọi là “chủ nghĩa thực dân rác thải” vì tiếp tục duy trì mối quan hệ khai thác giữa các cường quốc từng có quá khứ thuộc địa với những quốc gia từng bị trị.
Trường hợp phổ biến nhất là nhựa. Ban đầu nhựa không thuộc phạm vi Công ước Basel và chỉ được đưa vào năm 2019. Trung Quốc từng là điểm đến chính cho rác thải, nhưng từ năm 2018 đã cấm nhập khẩu. Dòng chảy rác sau đó chuyển sang Đông Nam Á: giai đoạn 2021–2023, Malaysia nhận khoảng 1,4 tỷ kg, Việt Nam 1 tỷ kg và Indonesia 600 nghìn kg rác nhựa; Ấn Độ cũng trở thành điểm đến mới. Thái Lan đã noi gương Trung Quốc và cấm nhập từ năm 2025 sau khi tiếp nhận 1 triệu tấn giai đoạn 2018–2021.
Nguồn rác thường phản ánh lịch sử thuộc địa: Malaysia và Ấn Độ nhập từ Anh, Việt Nam từ Liên minh châu Âu. Theo Văn phòng Liên Hợp Quốc về Ma túy và Tội phạm, giá trị rác xuất khẩu từ EU sang các nước ASEAN tăng 153% chỉ trong giai đoạn 2017–2019.
Hậu quả môi trường rất nặng nề. Phần lớn nhựa trong đại dương xuất phát từ các con sông châu Á, đặc biệt là sông Mekong. Tại châu Phi, rác chủ yếu là quần áo cũ và thiết bị điện tử. Quanh các bãi rác lớn đã hình thành khu dân cư đông đúc: Dandora ở Nairobi, Agbogbloshie ở Accra, Makoko ở Lagos và Tandare ở Dar es Salaam.
Accra là một trong những trung tâm tiếp nhận quần áo cũ lớn nhất. Nhiều sản phẩm làm từ sợi tổng hợp khó tái sử dụng, hệ quả của ngành thời trang tiêu dùng nhanh. Chúng được bán lại, chôn lấp hoặc đốt. Nghiên cứu Greenpeace năm 2024 cho thấy một phần dân cư dùng quần áo làm nhiên liệu sinh hoạt, phát tán chất độc và gây ung thư; đồng thời tạo vi nhựa trong đất, nước và không khí.
Đáng lo hơn là rác điện tử. Năm 2022 thế giới tạo ra 62 tỷ kg loại rác này. Chúng thường được gửi dưới danh nghĩa vật liệu tái sử dụng. Một sửa đổi Công ước Basel có hiệu lực ngày 1.1.2025, do Ghana thúc đẩy, đã bắt đầu kiểm soát dòng chảy này.
Dù sản xuất ít rác điện tử, châu Phi lại là điểm đến chính, nhất là Nigeria và Ghana. Ở Nigeria có khoảng 100.000 lao động phi chính thức xử lý nửa triệu đơn vị rác mỗi năm; tại Ghana, mỗi tấn rác có 15 người tái chế và 200 người sửa chữa. Chính phủ Ghana thu khoảng 100 triệu USD tiền thuế mỗi năm từ hoạt động này.
Tuy nhiên, theo Tổ chức Y tế Thế giới, việc xử lý rác thải khiến người dân tiếp xúc gần 1.000 loại hóa chất gây hại cho não, phổi và hệ thần kinh, ảnh hưởng đặc biệt đến phụ nữ và trẻ em.
Hoàng Tâm
