Sự phát triển nhanh của trí tuệ nhân tạo (AI) đang đặt ra cho Giáo hội những vấn đề mục vụ, triết học và luân lý chưa từng có. Chủ đề này không còn là tranh luận giả tưởng, nhưng trở thành một trong những quan tâm nổi bật của triều đại Đức Giáo hoàng Lêô XIV.
Nhiều người còn nhớ câu nói ngẫu hứng của Đức Phanxicô năm 2014 khi ngài đặt câu hỏi: nếu “người Sao Hỏa” xin lãnh bí tích Rửa tội thì sao? Câu nói thực ra nhằm minh họa tranh luận thời Giáo hội sơ khai về việc rửa tội cho dân ngoại, chứ không phải tuyên bố thần học về sinh vật ngoài hành tinh. Tuy nhiên, nó khơi lên nhiều suy nghĩ về giới hạn của khái niệm “nhân vị” – một vấn đề nay trở nên thực tế khi công nghệ AI phát triển.
Từ khi được bầu chọn, Đức Lêô XIV đặc biệt quan tâm đến AI, thậm chí việc chọn tông hiệu cũng liên quan đến đề tài này. Ngài liên hệ thời đại hiện nay với cuộc cách mạng công nghiệp thế kỷ XIX – bối cảnh Đức Lêô XIII ban hành thông điệp Rerum novarum. Theo ngài, Giáo hội hôm nay phải vận dụng kho tàng học thuyết xã hội để đối diện “một cuộc cách mạng công nghiệp mới” gắn với trí tuệ nhân tạo, vì nó đặt ra những câu hỏi về phẩm giá con người, công lý và lao động.
Trong bài phát biểu ngày 5 tháng 12, Đức Lêô XIV nhận định AI mở ra chân trời sáng tạo mới nhưng cũng gây lo ngại: việc tiếp cận dữ liệu khổng lồ không đồng nghĩa với khả năng hiểu ý nghĩa hay giá trị. Điều đó đòi hỏi con người phải đối diện những câu hỏi căn bản về hiện hữu, vốn thường bị các mô hình kinh tế – văn hóa gạt ra bên lề.
Trong khi đó, thế giới công nghệ cũng bắt đầu đặt vấn đề về “ý thức” của máy móc. Dario Amodei, Giám đốc điều hành công ty AI Anthropic, thừa nhận chưa biết các mô hình có ý thức hay không, thậm chí chưa rõ ý thức là gì đối với máy. Công ty ông nghiên cứu “khả năng diễn giải” nhằm hiểu các quá trình bên trong mô hình, nơi đôi khi xuất hiện các dấu hiệu giống phản ứng lo âu. Tuy nhiên, chính ông cũng khẳng định điều này chưa chứng minh máy có trải nghiệm thực sự.
Các lo ngại không chỉ mang tính triết học. AI đã nhiều lần cung cấp thông tin sai lệch; chưa rõ đó là lỗi dữ liệu hay hành vi có chủ ý. Đồng thời, quân đội Hoa Kỳ đang thúc đẩy chiến lược tăng tốc AI, đặc biệt trong vũ khí tự động – điều Tòa Thánh từ lâu phản đối. Việc công ty Anthropic không muốn công nghệ của mình được dùng cho vũ khí cũng gây căng thẳng với Bộ Quốc phòng Mỹ.
Theo nhiều nhà quan sát, tốc độ phát triển công nghệ hiện nay đang tạo ra biến động xã hội và tinh thần tương đương cuộc cách mạng công nghiệp thế kỷ XIX. Đức Lêô XIV nhấn mạnh: để phục vụ công ích, cần củng cố niềm tin rằng con người vẫn có khả năng định hướng sự phát triển của AI.
Vì thế, vấn đề không phải là “rửa tội cho máy tính”, nhưng là cách nhân loại – và Giáo hội – hướng dẫn một công nghệ có thể trở thành bước ngoặt lớn nhất lịch sử nhân loại.
