Các nhà lãnh đạo Đông Âu cùng với các Giám mục Công giáo cảnh báo rằng tỷ lệ sinh giảm mạnh ở lục địa này phản ánh một cuộc khủng hoảng văn hóa sâu sắc, điều mà các biện pháp khuyến khích tài chính đơn thuần không thể giải quyết.
Đức Cha Saulius Bužauskas, Giám mục Giáo phận Kaunas, phát biểu tại hội nghị về khủng hoảng nhân khẩu học ở châu Âu tại Quốc hội Lithuania hôm thứ Ba, ngày 14 tháng 1 năm 2026 (Nguồn: Quốc hội Lithuania/ Olga Posaškova)
Khi Đức Thánh Cha Lêô XIV cảnh báo các nhà ngoại giao trong tháng này rằng các gia đình đang phải đối diện với tình trạng “bị gạt ra bên lề về mặt thể chế một cách tiệm tiến” trong các chính sách toàn cầu, ngài đã mô tả một thực trạng mà các nhà lãnh đạo Đông Âu đang phải đối diện với mức độ cấp bách đặc biệt.
Tại một hội nghị diễn ra vào ngày 14 tháng 1 tại Quốc hội Lithuania, các chuyên gia và các nhà hoạch định chính sách đến từ nhiều quốc gia trong khu vực đã quy tụ để bàn thảo về điều mà nhiều người gọi là một thách đố nhân khẩu học mang tính hiện sinh – đó là tỷ lệ sinh suy giảm đang đe dọa tương lai của các quốc gia châu Âu.
Trong bài diễn văn gửi Ngoại giao đoàn vào ngày 9 tháng 1, Đức Thánh Cha nhấn mạnh rằng: “Mặc dù giữ vị trí trung tâm, nhưng định chế gia đình ngày nay đang phải đối diện với hai thách đố nghiêm trọng. Một mặt, trong hệ thống quốc tế đang xuất hiện một khuynh hướng đáng lo ngại là coi nhẹ và đánh giá thấp vai trò xã hội nền tảng của gia đình, dẫn đến việc gia đình ngày càng bị gạt ra bên lề về mặt thể chế”.
Thảo luận về sự suy giảm tỷ lệ sinh tại châu Âu
Các tham dự viên hội nghị tại Lithuania đã phân tích việc tỷ lệ sinh giảm và dân số thu hẹp đang định hình lại tương lai của các quốc gia châu Âu, tác động trực tiếp đến thị trường lao động, tính bền vững kinh tế và năng lực lâu dài của các quốc gia. Nhiều diễn giả cho rằng cuộc khủng hoảng này không chỉ đơn thuần mang tính tài chính hay hành chính, mà còn là một cuộc khủng hoảng văn hóa và văn minh.
Các thành viên tham dự hội nghị về tỷ lệ sinh giảm ở châu Âu tại Quốc hội Lithuania vào thứ Ba, ngày 14 tháng 1 năm 2026 (Nguồn: Quốc hội Lithuania/ Olga Posaškova)
Đức Cha Saulius Bužauskas, Giám mục Giáo phận Kaunas, đã phát biểu trước hội nghị và đặt vấn đề về sự suy giảm tỷ lệ sinh trong viễn tượng của một thách đố về phương diện luân lý và thiêng liêng, bắt nguồn từ sự suy yếu của hôn nhân, đời sống gia đình và sự tôn trọng phẩm giá con người. Ngài nhấn mạnh rằng đời sống gia đình ổn định cần được tái khẳng định như một thiện ích xã hội căn bản.
“Điều quan trọng là người trẻ cần nhận thấy rằng gia đình không phải là một rủi ro mà là một cơ hội; con cái không phải là gánh nặng nhưng là món quà lớn quý giá nhất; việc lập gia đình không phải là ngoại lệ, nhưng là một con đường tự nhiên và đầy ý nghĩa của cuộc sống”, vị Giám chức nói. Ngài cũng nhấn mạnh rằng việc đảo ngược các xu hướng nhân khẩu học đòi hỏi sự canh tân văn hóa song song với sự hỗ trợ cụ thể, để các gia đình “không bị bỏ mặc với những lo lắng của mình, nhưng nhận được sự giúp đỡ và hỗ trợ cần thiết”.
Mô hình dài hạn của Hungary
Ông Árpád József Mészáros, Phó Chủ tịch chiến lược của Viện Nhân khẩu học và Gia đình Mária Kopp, đã trình bày chiến lược gia tăng tỷ lệ sinh của Hungary như một dự án xã hội dài hạn, chứ không phải là giải pháp nhân khẩu học tức thời.
Ông cho biết Hungary bắt đầu mở rộng một cách có hệ thống các chính sách hỗ trợ gia đình từ năm 2011, khi tỷ lệ sinh tổng cộng ở mức trung bình 1,23 con/phụ nữ, thuộc nhóm thấp nhất châu Âu và thấp hơn nhiều so với mức 2,1 cần thiết để duy trì dân số. Đến năm 2023, tỷ lệ này đã tăng lên khoảng 1,51, dù các áp lực nhân khẩu học vẫn còn đáng kể.
Ông Mészáros đặc biệt nhấn mạnh chính sách hỗ trợ nhà ở như một trong những công cụ có tác động mạnh mẽ nhất trong chính sách gia đình của chính phủ. Ông đề cập đến các khoản vay ưu đãi cho các cặp vợ chồng, miễn lãi suất sau khi sinh con đầu lòng, giảm một phần khoản vay sau con thứ hai và xóa nợ hoàn toàn sau con thứ ba. Những biện pháp này nhằm tháo gỡ các rào cản tài chính và củng cố sự ổn định lâu dài của gia đình.
Ông cũng đề cập đến các hỗ trợ xã hội rộng hơn như mở rộng hệ thống chăm sóc trẻ em, trợ giá bữa ăn cho trẻ, cùng với các sáng kiến “thân thiện với gia đình” tại nơi làm việc và chính quyền địa phương, nhằm giúp việc cân bằng giữa công việc và việc nuôi dạy con cái trở nên khả thi hơn. Song song với các biện pháp này, tỷ lệ sở hữu nhà ở tăng và mức sống của các gia đình được cải thiện, cho thấy nhiều tác động tích cực mang tính gián tiếp nhưng có ý nghĩa xã hội sâu sắc.
Tiền bạc không đủ để đảo ngược sự thay đổi giá trị
Bà Agnese Irbe, OFS, nhà sáng lập Hiệp hội Triết gia Latvia “Peripatos”, đã đưa ra một nhận định thận trọng hơn. Theo bà, sự suy giảm tỷ lệ sinh tại Latvia phản ánh một sự thao đổi giá trị giữa các thế hệ, điều không thể được giải quyết chỉ bằng các ưu đãi hay phúc lợi xã hội.
Dẫn chứng một khảo sát năm 2022 của Đại học Latvia, bà Irbe cho biết tầm quan trọng mà giới trẻ dành cho “con cái và gia đình” đã sụt giảm mạnh, từ vị trí ưu tiên cao vào năm 2004 xuống gần cuối bảng xếp hạng vào năm 2022. Theo bà, sự thay đổi này giới hạn hiệu quả của chính sách nhà nước, bởi sự hỗ trợ tài chính không thể bù đắp cho sự suy yếu của khát vọng văn hóa đối với hôn nhân và việc sinh con.
Các thành viên tham dự hội nghị làm Dấu Thánh Giá trong buổi cầu nguyện khai mạc tại Quốc hội Lithuania vào thứ Ba, ngày 14 tháng 1 năm 2026 (Nguồn: Quốc hội Lithuania/ Olga Posaškova)
Từ đó, bà cho rằng trường hợp của Latvia cho thấy những giới hạn của chính sách gia đình không chỉ nằm ở ngân sách hay chương trình, mà còn ở những thông điệp xã hội đang định hình các lựa chọn của thế hệ trẻ.
Sự sụt giảm tỷ lệ sinh chỉ là phần nổi của tảng băng chìm
Bà Helena Hlubocká, Tổng Thư ký đảng Liên minh Kitô giáo Slovakia, đã đặt vấn đề về sự sụt giảm tỷ lệ sinh trong một bối cảnh lịch sử rộng lớn hơn. Bà đã chỉ ra những thay đổi lớn trong cấu trúc hộ gia đình và gia đình kể từ thập niên 1980, bao gồm sự gia tăng các hộ gia đình không con, sự bất ổn trong các mối quan hệ và xu hướng các cặp vợ chồng ngừng sinh con sau đứa con đầu lòng.
Sử dụng hình ảnh “tảng băng trôi”, bà Hlubocká cho rằng tỷ lệ sinh giảm chỉ là phần dễ thấy nhất của một biến đổi xã hội sâu rộng đã hình thành qua nhiều thập kỷ. Bà cảnh báo rằng các giải pháp mang tính kỹ trị thuần túy khó có thể thành công trong những nền văn hóa ngày càng bị chi phối bởi chủ nghĩa cá nhân, nơi các cam kết gia đình lâu dài bị suy yếu và việc sinh con ngày càng bị xem là phi lý.
Theo bà, sinh suất là kết quả của một “hệ sinh thái các mối tương quan”, được đặt nền tảng trên hôn nhân bền vững, mối dây liên kết giữa các thế hệ và một viễn tượng luân lý chung. Nếu không phục hồi một câu chuyện xã hội dựa trên tính liên tục, sự thuộc về và trách nhiệm tương hỗ giữa các thế hệ, thì việc phục hồi nhân khẩu học sẽ khó đạt được.
Lời kêu gọi của Ba Lan về chính sách lấy gia đình làm trung tâm và sự phối hợp quốc tế
Ông Jerzy Kwaśniewski, Chủ tịch Ordo Iuris, đã mô tả sự suy giảm nhân khẩu học như một cuộc khủng hoảng chiến lược, đòi hỏi những phản ứng lấy gia đình làm trung tâm, cả ở cấp quốc gia lẫn quốc tế. Lấy Ba Lan làm ví dụ, ông cảnh báo rằng tỷ lệ sinh tại nhiều khu vực châu Âu đã giảm xuống mức rất thấp so với ngưỡng thay thế, và các hệ quả của điều này sẽ mang tính cấu trúc chứ không chỉ mang tính tạm thời.
Ông Kwaśniewski cũng trực tiếp liên kết chính sách gia đình với Học thuyết Xã hội Công giáo, nhấn mạnh rằng chính sách này phải được đặt nền trên tình liên đới, chứ không phải chủ nghĩa cá nhân, và đồng thời mô tả gia đình như “đơn vị xã hội căn bản của xã hội”. Theo ông, chính sách công cần nhìn nhận đóng góp xã hội này và dành cho gia đình sự hỗ trợ mạnh mẽ và có chủ đích vì công ích.
Nghị quyết kêu gọi chính sách gia đình mang tính chiến lược và phối hợp
Hội nghị khép lại bằng một nghị quyết kêu gọi các chính phủ coi chính sách gia đình là ưu tiên chiến lược quốc gia, thay vì chỉ là tập hợp rời rạc các biện pháp phúc lợi. Nghị quyết đề nghị sự phối hợp đồng bộ trong các lĩnh vực thuế khóa, nhà ở, giáo dục, y tế, việc làm và phát triển vùng, để các gia đình trẻ có thể nuôi dạy con cái mà không phải đối diện với nghèo đói, sự bất an hay những rào cản về cơ cấu.
Nghị quyết cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc củng cố hỗ trợ văn hóa và giáo dục cho các cam kết gia đình lâu dài.
Những chủ đề này phản ánh rõ nét Học thuyết Xã hội Công giáo, đặc biệt là các Nguyên tắc Liên đới và Bổ trợ, khi trình bày gia đình như nền tảng của xã hội. Điều này cũng vang vọng Giáo huấn của Thánh Gioan Phaolô II, người đã mô tả gia đình là “tế bào đầu tiên và sống động của xã hội” trong Tông huấn Familiaris Consortio, cũng như sự nhấn mạnh của Đức cố Giáo hoàng Phanxicô trong Amoris Laetitia, rằng các gia đình cần được nâng đỡ một cách liên tục và cụ thể để có thể đứng vững trước những áp lực của thế giới hiện đại.
Minh Tuệ (theo EWTN News)
